„W ciągu VIII wieku na terenie świeżo nawróconej Germanii powstało około sześćdziesięciu opactw. Chrystianizacji uległa wielka połać Europy. Także Polska, w której — podobnie jak w Germanii (choć później o blisko dwa stulecia) i innych krajach — przyczółkami nowej wiary o istotnej sile kulturotwórczej nie były przyzamkowe kaplice i kościółki, lecz klasztory. Na nie skierowany był wzrok pogańskiej ludności, mnichom z Tyńca. Jędrzejowa, Koprzywnicy, Wąchocka patrzył lud na ręce, od nich uczono się pacierzy, nowoczesnej agrotechniki i stawiania murów z cegieł i kamieni.
Czym był w praktyce rozwój życia klasztornego, widać na przykładzie (luny. Akt fundacyjny z roku 910 przewidywał zaledwie dwunastu mnichów oraz niezależność od świeckiej władzy feudalnej i bezpośrednią zależność od Stolicy Apostolskiej. Daleko było z Cluny do Rzymu, podróż w dwie strony zajmowała kilka miesięcy. Zależność była czysto teoretyczna, opat zyskiwał de facto rangę biskupa. Korzystając z uprawnień, opaci Cluny przyjmowali bezpośrednio pod swe skrzydła inne, zreformowane zakony, tym sposobem w mniej więcej dwieście lat po założeniu opactwa powstała kongregacja 1450 benedyktyńskich klasztorów na terytorium całej Europy, zaś stolica tego swoistego państwa — Cluny — otoczona była murami, miała dzielnice rzemieślników, kupców. Opat Cluny dysponował czasem i umiejętnościami 50 000 mnichów! Ten akurat, jeden z wielu epizodów „rozwoju życia klasz“(13)